Μετάφραση του Χρήστου Αλεξίου

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ στο τεύχος 130-132, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1965.

Συνέχεια απο το προηγούμενο

Η διαφώτιση

 

Στα έργα των εγκυκλοπαιδιστών εκφράζεται συχνά η ιδέα, ότι η μουσική είναι μια δύναμη που εξευγενίζει τα ανθρώπινα αισθήματα, και ότι ακριβώς αυτός είναι ο ρόλος της: όπως είδαμε, αυτή είναι και μια ιδέα που υποστήριζαν οι Μασώνοι. Σε όλο το Μαγικό Αυλό, υπάρχουν αναφορές σε αυτή τη δύναμη της μουσικής. Όταν ο Ταμίνο παίρνει τον Αυλό, που του τον στέλνει η Βασίλισσα της Νύχτας, τραγουδάει μαζί με όλους του άλλους:

  « Ώ! Ένας αυλός αξίζει πιότερο από χρυσάφι κι’ από στέμμα,

Γιατί μ’αυτόν κερδίζονται η λευτεριά, κι’ ανθρώπινη ευτυχία» (d)

 

Παίζοντας τον αυλό ο Ταμίνο, μαγεύει ακόμα και τα άγρια θεριά:

  «Ώ! Τι δύναμη έχει η μαγική φωνή σου άγιε αυλέ!

Και τα θηρία ακόμα μαγεύονται με το σκοπό σου». (e)

Τα μαγικά κουδούνια, μαγεύουν το Μονόστατο και τους σκλάβους του. Γλυτώνουν τον Παπαγένο απ’την αυτοκτονία, και του φέρνουν πάλι, την Παπαγένα (98). Αλλά πάνω απ’όλα, είναι ο Μαγικός Αυλός που περνάει τον Ταμίνο και την Παμίνα μέσα από τη φωτιά και το νερό, την τελευταία δοκιμασία τους πριν μπούνε στο ναό της σοφίας (99)»:

«Ζούμε σ’αυτόν τον κόσμο για να μάθουμε, ανταλλάσσοντας τις ιδέες μας, να διαφωτίζουμε με ζήλο ο ένας τον άλλο, και έτσι να προάγουμε την επιστήμη και την τέχνη».

 

Αυτά έγραφε ο Μότσαρτ όταν ήταν  νέος(100). Με τη μουσική, έλπιζε να αλλάξει τις καρδιές των ανθρώπων, να τους κατακτήσει, να τους κάνει να καταλάβουν τις ιδέες της διαφώτισης.

« Η αλήθεια, η σοφία, και το καλό της ανθρωπότητας ήταν οι σκοποί των Αιγυπτιακών μυστηρίων…η αλήθεια, η σοφία και το ξεκίνημα μιας καινούργιας εποχής ευτυχισμένης για όλη την ανθρωπότητα…αυτά δεν είναι και οι σκοποί της δικής μας εταιρίας; … μπορούμε να έχουμε άλλον, πιο υψηλό, πιο ευγενικό σκοπό, από το να πλατύνουμε τη γνώση μας, με αμοιβαία αλληλοεκπαίδευση, και να δείξουμε σε όλους αυτούς που προσχωρούν στις γραμμές μας, την αξία της αρετής, και το δρόμο της σοφίας;» (101).

Τα λόγια αυτά, από ένα άρθρο του Born στο περιοδικό της στοάς ‘Αληθινή Αρμονία’, επαναλαμβάνονται σαν ηχώ από τη χορωδία στο τέλος της πρώτης πράξης του Μαγικού Αυλού:

  «Όταν Δικαιοσύνη και Αρετή,

θα εμπνέουν τους μεγάλους με σχέδια γνωστικά,

Τότε θ’αρχίσει η ουράνια βασιλεία,

Και η γη θα γίνει ένας παράδεισος». (f)

Από το Σαράστρο και τους Ιερείς στην αρχή της δεύτερης:

« Ώ! Εσείς ακούστε μας, Ίσι και Όσιρι,

Γι’ αυτούς που αναζητούν το φως δεόμαστε,

Δώστε το πνεύμα της σοφίας στο νέο ζευγάρι,

Σεις, που τα βήματα οδηγείτε των περιπλανητών,

Δώστε τους κουράγιο σε ‘όλους τους κινδύνους,

Και με ασφάλεια οδηγείστε τους στο δρόμο της σοφίας ».(g)

 

 

Και από τα Πνεύματα, στην αρχή του φινάλε της ίδιας πράξης:

«Γρήγορα θα σβήσει η Δεισιδαιμονία ,

Γρήγορα θα νικήσει ο σοφός άνθρωπος,

Άχ! Έλα πάλι ευλογημένη Ειρήνη,

Έλα πάλι στις ανθρώπινες καρδιές,

Τότε θα γίνει η γη παράδεισος,

Και ο άνθρωπος θα φτάσει ως το Θεό». (h)

Στους σύγχρονους της Γαλλικής Επανάστασης, φάνηκε πως η εποχή της Λογικής ανέτειλε πραγματικά. Ο Klopstock (102) το εξέφρασε αυτό με τα ακόλουθα λόγια:

  «Ο Ήλιος που ανέτειλε πάνω από τα συντρίμμια της Βαστίλλης, σκόρπισε τα σύννεφα του παραλογισμού και της δεισιδαιμονίας, και έκανε δυνατό το γύρισμα στην εποχή του Κρόνου (103).

 

Αυτά τα λόγια, αν και πιο συγκεκριμένα είναι σχεδόν τα ίδια με τα λόγια που τραγουδάει ο Σαράστρο στο τέλος του Μαγικού Αυλού, όταν μέσα από βροντές και αστραπές προβάλλει το φως του ήλιου, σκορπάει τα σκοτάδια, και διώχνει τη Βασίλισσα της Νύχτας από το ναό της σοφίας:

  «Η χρυσή λάμψη του ήλιου σκορπάει το σκοτάδι της νύχτας,

Το Βασίλειο της ψευτιάς υποχωρεί στο φως της αλήθειας» (i)

Τα γράμματα του Μότσαρτ, δεν περιέχουν αναφορές στη Γαλλική Επανάσταση, και από αυτό, πολλοί κριτικοί έβγαλαν το συμπέρασμα ότι ο Μότσαρτ δεν ενδιαφέρονταν για την πολιτική. Όταν όμως το 1829, ο Vincent και η Mary Novello (104) επισκέφτηκαν τη χήρα του στο Σάλτσμπουργκ, τη ρώτησαν ποιοι ήταν οι αγαπημένοι του συγγραφείς  κι’εκείνη απάντησε:

 « Ένας από τους πιο αγαπημένους του συγγραφείς βρίσκεται τώρα στα χέρια μου, και τον διαβάζω πολύ συχνά. Αποτελείται από εννιά τόμους. Δεν τον ονόμασε, όντας απαγορευμένος καρπός στο Αυστριακό κράτος» γράφει στο ημερολόγιό της η Mary Novello, «αλλά υποψιάζομαι μερικά από τα Γαλλικά επαναστατικά έργα» (105).

Είναι επίσης σημαντικό να αναγερθεί ότι ο σύγχρονος του Μότσαρτ συνθέτης Νauman τον ονόμασε « μουσικό Αβράκωτο (sans culotte) (106)».

Ο Ένγκελς, στο έργο του «Η Εξέλιξη του Σοσιαλισμού από την Ουτοπία στη Επιστήμη» (107), έδειξε πως οι Εγκυκλοπαιδιστές, αν και αξίωσαν να μιλήσουν για όλη την ανθρωπότητα, στη πραγματικότητα εξέφρασαν την άποψη της αστικής τάξης. Το ίδιο αληθεύει και για τους Ιλλουμινάτους Μασώνους, που στην εποχή τους, αντιπροσώπευαν το πιο προοδευτικό και προχωρημένο τμήμα της κοινωνίας. Ο Μότσαρτ εξέφρασε τις πιο ψηλές ελπίδες αυτής της κοινωνίας, αλλά η μουσική του ξεπέρασε πολύ τα δικά της σύνορα. Το μήνυμα του Μαγικού Αυλού, αν κα κρυμμένο στην αλληγορία, είναι το ίδιο με το μήνυμα της Ενάτης Συμφωνίας του Μπετόβεν. Για τους λαούς όλου του κόσμου σήμερα, είναι, όχι λιγότερο απ’ότι ήταν για τους σύγχρονους του Μότσαρτ, ένα μήνυμα ελπίδας για την ανθρωπότητα που ακόμα αγωνίζεται ενάντια «στις δυνάμεις του σκότους». Είναι ένα μήνυμα ελπίδας και εμπιστοσύνης, που βεβαιώνει ότι ο άνθρωπος θα κατορθώσει τελικά να δημιουργήσει μια κοινωνία που σ’αυτήν:

« Όλοι οι άνθρωποι θα είναι αδέλφια».

συνέχεια με τις βιβλιογραφικές παραπομπές

Advertisements